Powstanie Listopadowe

Na kongresie wiedeńskim w 1815 r. ustanowiono nowy podział Europy. Znaczna część ziem etniczne polskich przypadła trzem zaborcom. Z departamentu poznańskiego oraz  części bydgoskiego i kaliskiego utworzono Wielkie Księstwo Poznańskie pod berłem pruskim. Z miasta Krakowa i jego okolic utworzono Rzeczpospolitą Krakowską pod protektoratem trzech zaborców. Natomiast z ziem dotychczasowego Księstwa Warszawskiego lecz bez zachodniej części Wielkopolski (Wielkie Księstwo Poznańskie) utworzono Królestwo Polskie połączone unią personalną z Rosją. Potocznie nazywane kongresówką. Królestwo posiadało własną konstytucję, sejm, wojsko i walutę. Każdy monarcha – car Rosji nosił tytuł Króla Polski, a w jego imieniu rządził namiestnik. Mimo to Rosja traktowała Królestwo, jako kraj podbity. Dochodziło do łamania konstytucji, niszczono polskie szkolnictwo, tajna policja zatrzymywała i więziła bez sądów patriotów polskich.  

W roku 1830 miały miejsce dwie rewolucje. W lipcu we Francji wybuchła rewolucja w obronie konstytucji, w wyniku której zdetronizowano dotychczasowego króla. W sierpniu wybuchło powstanie w Brukseli w wyniku którego 4 października rząd tymczasowy proklamował niepodległość Belgii. Car Mikołaj I postanowił stłumić oba powstania oddziałami wojska polskiego.

Łamanie praw zapisanych w konstytucji  przez namiestników Konstantego i Nowsilcowa oraz wysłanie wojska stało się głównymi powodami wybuchu wojny o niepodległość  Królestwa. Wieczorem 29 listopada 1830 r. uczniowie Szkoły Podchorążych Piechoty  pod dowództwem instruktora szkoły ppor. Piotra Wysockiego wspierani przez batalion saperów i 4 pułk piechoty oraz rzemieślników i mieszczan wszczęli powstanie zbrojne. Zdobyto arsenał. Nie udał się zamach zorganizowany przez spiskowców cywilnych na wielkiego księcia Konstantego rezydującego w Belwederze. Po tych wydarzeniach wojska rosyjskie z namiestnikiem opuściły Warszawę bez walki.

Rada Administracyjna – organ doradczy przy namiestniku – po usunięciu skompromitowanych ministrów dokooptowała do swego składu członków z powstałego Towarzystwa Patriotycznego. 3 grudnia Rada Administracyjna przekształciła się w Rząd Tymczasowy, którego prezesem został  książę Adam Jerzy Czartoryski. Na Wodza Naczelnego rząd mianował gen. Józefa Chłopickiego, który 5 grudnia mianował się dyktatorem powstania.

20 grudnia Sejm ogłosił powstanie narodowe przeciw Rosji. 21 grudnia Józef Chłopicki rozwiązał Rząd Tymczasowy, a w jego miejsce powołał Radę Najwyższą Narodową. 25 stycznia 1831 r. Sejm podjął uchwałę o detronizacji Mikołaja I. Uchwała oznaczała niepodległość Królestwa, zerwanie unii personalnej z Rosją i wojnę. Rosjanie zaplanowali  atak na Warszawę z dwóch kierunków od Brześcia Litewskiego przez Siedlce i Białegostoku przez Łomżę z wykorzystaniem warunków atmosferycznych – mrozów. Z chwilą rozpoczęcia działań wojennych  wojsko polskie liczyło 56 000 żołnierzy i 120 dział składało się z czterech dywizji i dwóch korpusów jazdy. Wojska rosyjskie liczyły 114 000 żołnierzy i 348 dział.

5 lutego 1831 r. armia rosyjska wkroczyła w granice Królestwa. 7 lutego doszło do pierwszych starć zbrojnych. Tego samego dnia utworzono korpus samodzielny (broni połączonych) składający się z formacji stacjonujących na lewym brzegu Wisły. Na dowódcę mianowano gen. bryg. Józefa Dwernickiego. Korpus według planów miał operować na Wołyniu, wywołując tam powstanie. Plany jednak uległy zmianie i skierowano go przeciwko rosyjskiej 2. dywizji jazdy pod dowództwem gen. mjr. Teodora Geismara, która miała za zadanie dotrzeć nad środkową Wisłę.

Korpus Dwernickiego składał się z 3 batalionów, 16 szwadronów i 6 dział. Na miejsce koncentracji wyznaczono Mniszew. 10 lutego część oddziałów korpusu z gen. Dwernicki przeszła po skutej lodem Wisłę, a następnego dnia pozostałe oddziały. Raport gen. Dwernickiego z przeprawy korpusu przez Wisłę ukazał się w dzienniku „Kurier Polski”. „Wiadomości urzędowe od wojska, (Chcąc zachować pamiątkę szczegółów chlubnej dla oręża naszego potyczki pod Stoczkiem, podajemy szczegółowy raport jenerała Dwernickiego.) W dniu 7 lutego b r. o godzinie jedenastej w nocy, w Warszawie odebrałem rozkaz jego xiążęcej mości objęcia dowództwa nad korpusem oddzielnym, mającym działać na prawym brzegu Wisły, i zebrania onego w Mniszewie, który miał się składać z oddziałów piechoty, kawalery i artyllerji, jak następuje: Trzecie nowoorganizowane przezemnie dywizjony z 4 pułków dywizji ułanów i toż samo z 4 pułków dywizji strzelców. Cztery czwarte bataliony 1,2,3,5, i 6 pułków piechoty linjowej. Dwa pułki Krakusów formacji pułkowników Szymańskiego i Wiszniewskiego. Oddział strzelców podlaskich Kuszela. Sześć dział trzyfuntowych z arsenału Warszawskiego. Stosownie do tego rozkazu, po zebraniu się całego korpusu, miałem przejść Wisłę, działając przeciw jenerałowi Geismar zasłaniać prawe skrzydło naszej armji. W dniu 9 lutego przybywszy do Mniszewa, zastałem tylko cztery dywizjony ułanów z Kozienic i Góry przybyłe. Dnia 10 rano odebrałem przez sztafetę rozkaz od jenerała dywizji Klickiego, dany mi w imieniu naczelnego wodza do przejścia natychmiast Wisły z tem, co się już zebrało rozpoczęcia kampanji. – Przekonawszy się osobiście, że lód jeszcze był mocny, tegoż dnia z rzeczonemi czteroma dywizjonami przeszedłem Wisłę i zająłem stanowiska we wsiach Piwoninie, Leśnikach, Ostraborze (Ostrybór), Kilejowie (Celejów), Wilkowji (Wilka-Wilga), Podolu i Olszaku. Wszystkie oddziały wysłały małe patrole naprzód, lecz żadnej wiadomości o nieprzyjacielu nie powzięły; w czasie przeprawy przez Wisłę tego dnia złączył się ze mną oddział pułku Krakusów pułkownika Szymańskiego, lecz tylko ze 130 ludzi złożony. Dnia 11 posunąłem się naprzód i zająłem Łaskarzew, Dąbrowe, Izdebne, Rowy, Rąbków i Garwolin. W tym dniu przeszły Wisłę czwarty batalion pułku 5go piechoty i dywizjon pułku 3go strzelców konnych. Przez raporta wysłanych patrolów jako też przez szpiegów dowiedziałem się, że w Łukowie stoi kilkotysięczny korpus jenerała Geismar, i że patrole jego dochodzą do Zyroczyna (Seroczyn) i Tuchowicza. – Tego dnia przeszły Wisłę dywizjony trzecie pułków 1go i 2go strzelców konnych, czwarte bataliony pułków 2go i 6go piechoty i artylerja, i stanęły w Rębkowie. – dnia 12 zająłem Miastków, Zwlę (Zwola), Gurzno (Górzno), Goniwilk, Ryczyska, Żelechów, Kembłów, Zadybie, Jagodno i Kłoczew.”

14 lutego korpus gen. Dwernickiego  stoczył zwycięską bitwę pod Stoczkiem Łukowskim z rosyjską dywizją gen. Geismara. Bitwa nie miała żadnego znaczenia strategicznego i taktycznego, lecz jako pierwsza zwycięska bitwa nad Rosjanami podniosła nastroje patriotyczne w Królestwie. Powstały patriotyczne wiersze i pieśni podnoszące ducha narodowego.

Po zwycięskiej bitwie wojsk polskich pod Wawrem i nierozstrzygniętej pod Olszynką Grochowską, w której został ranny gen. Chłopicki, dyktatorem powstania został gen. Jan Skrzynecki. Kolejne zwycięskie bitwy z Rosjanami stoczono pod Wawrem, Dębem Wielkim i Iganiami. 26 maja pod Ostrołęką Polacy ponieśli klęskę co osłabiło morale żołnierzy. Na skutek przewrotu 15 sierpnia  władze obejął gen. Jan Krukowiecki. 6 września wojska rosyjskie pod dowództwem feldm. Iwana Paskiewicza  okrążyły Warszawę. Po heroicznej dwudniowej  obronie Warszawa skapitulowała. We wrześniu korpusy polskie przekraczały granicę Austrii i Prus. W październiku skapitulowały twierdze Modlin i Zamość (22 października 1831r.). Wojna z Rosją została przegrana, Belgowie uzyskali niepodległość.

Śladami powstania listopadowego w gminie jest nagrobek uczestnika powstania  Jana Pióry na cmentarzu parafialnym w Wildze i pomnik przyrody dąb w Cyganówce noszący nazwę Józefa Dwernickiego. Jan Pióro walczył w bitwie pod Olszynką Grochowską w stopniu podporucznika. Przed demobilizacją otrzymał stopień porucznika. Niektórzy mieszkańcy i miejscowa prasa uznała, że Józef Dwernicki był właścicielem Cyganówki. Gdy zmarł jego ciało po kryjomu sprowadzono z Galicji i pochowano na cmentarzu w Wildze  obok kopca – kurhanu rodziny Łaskich i Zakrzowskich. W rzeczywistości właścicielem Cyganówki był Jan Dwernicki sędzia ziemski w Garwolinie, który kupił majątek od Stokowskich. Józef Dwernicki zmarł 23 listopada 1857 r. niedaleko Lwowa w Łopatynie gdzie został pochowany na tamtejszym cmentarzu.

Generał Józef Dwernicki (1779-1857) lit. A. Murrinna i nagrobek w Łopatynie

Płyta nagrobna Jana Pióry na cmentarzu w Wildze

Literatura

  1. „Kurier Polski”, nr 458 z 1831 r.
  2. Marian Kukiel, „Zarys historji wojskowości w Polsce”, Kraków 1929.
  3. Zbigniew Gnat-Wieteska, „Pierwszy Pułk Strzelców Konnych 1806-1914”, Warszawa 1995.

 

 

Zbigniew Węgrzynek, Wilga, listopad 2016 r.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *